ถามจริง ตอบจัง เรื่องที่ 30: พิจารณาอย่างไรจึงเข้าข่ายบรรจุภัณฑ์รักษ์โลก?

ถามจริง ตอบจัง ฉบับนี้เป็นการตอบคำถามผู้ประกอบการ 3 ราย ซึ่งนำตัวอย่างบรรจุภัณฑ์ที่ใช้ในต่างประเทศมาถามว่าเป็นบรรจุภัณฑ์รักษ์โลกหรือไม่ และทำไมประเทศไทยจึงไม่นำมาใช้

รายที่ 1 ขวดกระดาษ

ผู้ถาม: ผมได้มีโอกาสไปดูงานในต่างประเทศ ได้เห็นการใช้ขวดกระดาษกับผลิตภัณฑ์ 2 อย่าง ได้แก่ น้ำยาซักผ้าที่ขายในประเทศออสเตรียและเยอรมนี และโลชั่นที่ขายในประเทศเกาหลีใต้ โครงสร้างขวดเป็นอย่างไรครับ

ผู้ตอบ: ขวดกระดาษบรรจุน้ำยาซักผ้า

ขวดนี้มีฝาขวดทำด้วยพลาสติก คอขวดทำด้วยพลาสติกที่ยึดติดแน่นกับตัวขวด เมื่อดูฉลากที่ด้านหลังของขวดก็ทราบว่าในขวดนี้มีถุงพลาสติกที่ทำจากฟิล์มบาง ๆ สำหรับบรรจุน้ำยาซักผ้า ขวดกระดาษทำด้วยเยื่อกระดาษขึ้นรูปเป็นตัวขวด (Molded Pulp Bottle) มีความคงรูปและแข็งแรงพอควรเพื่อประคองถุงพลาสติกไม่ให้เสียรูปในระหว่างการจัดจำหน่ายและการใช้งาน เมื่อใช้ผลิตภัณฑ์หมดแล้ว แกะขวดออก แยกทิ้งถุง ตัวขวด คอขวด และฝาขวด เพื่อรวบรวมเข้าสู่กระบวนการรีไซเคิลต่อไป ขวดดังกล่าวได้รับการพัฒนาขึ้นเพื่อวัตถุประสงค์ลดการใช้พลาสติกเมื่อเทียบกับขวดเดิมที่เป็นพลาสติกทุกส่วน จึงเป็นแนวทางหนึ่งในการตอบโจทย์รักษ์โลก

ขวดกระดาษบรรจุโลชั่น

เมื่อหาข้อมูลของขวดนี้ใน Website พบว่า ขวดดังกล่าวมีขวดพลาสติกอีกใบอยู่ภายในสำหรับบรรจุโลชั่น ขวดมีน้ำหนักน้อย สามารถลดน้ำหนักได้ถึง 52% เมื่อเทียบกับขวดเดิม อีกทั้งพลาสติกที่ใช้ยังมีส่วนผสมของเม็ดรีไซเคิล 10% ส่วนขวดกระดาษใบนอกทำด้วยเยื่อกระดาษขึ้นรูป หุ้มขวดพลาสติกใบในเพื่อให้แข็งแรงเพียงพอต่อการจัดจำหน่ายและขณะใช้งาน เมื่อใช้ผลิตภัณฑ์หมดแล้ว แยกขวดกระดาษ ขวดพลาสติก และฝาพลาสติกออกจากกัน รวบรวมเข้าสู่กระบวนการรีไซเคิล การพัฒนานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อลดการใช้พลาสติก จึงเป็นแนวทางหนึ่งในการตอบโจทย์รักษ์โลกเช่นกัน

ผู้ถาม: ขวดกระดาษดังกล่าวควรใช้ในบ้านเรา เพราะลดการใช้พลาสติกซึ่งเป็นปัญหาของสิ่งแวดล้อม อาจารย์เห็นด้วยไหมครับ
ผู้ตอบ: เราควรพิจารณาให้รอบด้าน ขวดกระดาษไม่สามารถใช้บรรจุของเหลวได้ เพราะกระดาษดูดน้ำ ทำให้เสียรูป รวมทั้งไม่สามารถเก็บรักษากลิ่นของผลิตภัณฑ์ได้ ดังนั้นการใช้ถุงหรือขวดพลาสติกเป็นบรรจุภัณฑ์ปฐมภูมิจึงมีความจำเป็น หากเปรียบเทียบการผลิตระหว่างขวดกระดาษ (ที่มีถุงพลาสติกหรือขวดพลาสติกอยู่ภายใน) กับขวดพลาสติกธรรมดา จะเห็นว่าการผลิตขวดกระดาษมีความยุ่งยากมากกว่า ราคาก็สูงกว่าขวดพลาสติก

ขวดพลาสติกสำหรับบรรจุน้ำยาซักผ้าและโลชั่นนิยมทำด้วย HDPE มีข้อดีหลายประการ เช่น สามารถออกแบบและผลิตขวดและฝาให้มีรูปทรง สีสัน และขนาดบรรจุตามความต้องการเชิงการตลาดและให้ความสะดวกในการจับถือของผู้บริโภค ในขณะที่การผลิตขวดกระดาษมีข้อจำกัดของรูปทรง ขวดพลาสติกรักษากลิ่นของผลิตภัณฑ์ได้ดี เม็ดพลาสติกผลิตในประเทศ การผลิตไม่ยุ่งยาก ราคาไม่สูง นอกจากนี้ขวดและฝาที่ใช้แล้วยังสามารถรีไซเคิลได้ ไม่ก่อปัญหาต่อสิ่งแวดล้อม ดังนั้นขวดกระดาษแบบนี้จึงไม่เหมาะกับการใช้ในบ้านเรา

การพัฒนาออกแบบขวดพลาสติกเพื่อให้รักษ์โลกมากขึ้นควรทำโดยลดการใช้พลาสติก เช่น ไม่ใช้ขวดขนาดใหญ่เกินไปที่ทำให้มีช่องว่างในขวดมาก (Over-Sized Bottle) ใช้เม็ดพลาสติกเกรดใหม่ที่สามารถลดน้ำหนักขวดได้โดยไม่สูญเสียหน้าที่หลัก ตลอดจนใช้เม็ดรีไซเคิล (Post-Consumer Resin, PCR) เป็นส่วนผสมเพื่อลดการใช้เม็ดใหม่ เป็นการใช้ทรัพยากรให้คุ้มค่า และตอบสนองต่อเศรษฐกิจหมุนเวียนของประเทศ

ตัวอย่างขวดพลาสติกสำหรับน้ำยาซักผ้า

• มีรูปทรง สีสัน ขนาดบรรจุต่าง ๆ และฝาที่ให้ความสะดวกในการใช้ สามารถสื่อเอกลักษณ์ของแบรนด์ได้

• ใช้เม็ดรีไซเคิล HDPE เป็นวัตถุดิบในการผลิต

ตัวอย่างขวดพลาสติกสำหรับโลชั่น ที่มีรูปทรง สีสัน ขนาดบรรจุต่าง ๆ และฝาที่ให้ความสะดวกในการใช้ และสื่อเอกลักษณ์ของแบรนด์ได้

ผู้ถาม: ขอบคุณครับ ผมเห็นด้วยกับอาจารย์

รายที่ 2 ยาสีฟันไร้หลอดและไร้กล่อง

ผู้ถาม: ดิฉันไปเห็นยาสีฟันแบบเม็ดขายในร้านค้าในต่างประเทศ น่าจะช่วยลดขยะพลาสติกของหลอดได้ และใช้สะดวกกว่า อาจารย์คิดเห็นอย่างไรคะ
ผู้ตอบ: มาดูความแตกต่างระหว่างยาสีฟันแบบเม็ดกับแบบหลอดกันนะคะ

ยาสีฟันแบบเม็ด ได้รับการพัฒนาเพื่อเป็นทางเลือกสำหรับการพกพาสะดวก ที่เรียกว่า “on-the-go” เพราะไม่กินที่ จะใช้กี่เม็ดก็แบ่งใส่ในถุงซิปเล็ก (เช่น ถุงยา)
การจำหน่ายยาสีฟันแบบเม็ดในร้านค้าปลีกในประเทศไทย ตามกฎหมายต้องมีบรรจุภัณฑ์ซึ่งมักใช้ถุงพลาสติกมีซิปที่ป้องกันเม็ดยาสีฟันจากความชื้นได้ หรือใช้ขวดพลาสติกก็ได้ นอกจากนี้บรรจุภัณฑ์ยังต้องมีการพิมพ์ตามกฎระเบียบด้านฉลาก เพราะยาสีฟันจัดเป็นผลิตภัณฑ์ควบคุม

ยาสีฟันแบบหลอด ผลิตภัณฑ์เป็นครีมสีขาวหรือเจลใส ขึ้นอยู่กับสูตรยาสีฟันในการผลิตใช้วัตถุดิบหลายชนิดที่ให้หน้าที่เฉพาะ เช่น สารขัดฟันเพื่อให้ฟันสะอาด ฟลูออไรด์ช่วยป้องกันฟันผุ ไตรโคลซานช่วยยับยั้งแบคทีเรีย แคลเซียมเปอร์ออกไซด์ช่วยให้ฟันขาวขึ้น เป็นต้น ส่วนยาสีฟันแบบเม็ด กระบวนการผลิตไม่สามารถใช้วัตถุดิบดังกล่าวได้ครบถ้วน นอกจากนี้การใช้งานก็ต่างกัน แบบเม็ดใช้เคี้ยว แบบครีมและเจลใช้แปรงสีฟัน ดังนั้นยาสีฟันแบบเม็ดย่อมมีสรรพคุณต่อการทำความสะอาดฟันของเราด้อยกว่าแบบหลอดอย่างมาก นอกจากนี้ยาสีฟันแบบหลอดยังได้รับการพัฒนาด้านบรรจุภัณฑ์ให้สามารถเก็บรักษายาสีฟันได้นาน 1-2 ปี บีบใช้ได้หลายครั้ง มีฝาที่ให้ความสะดวกในการเปิดและปิดซ้ำได้

สรุปคือ ยาสีฟันแบบเม็ดไม่ใช่ผลิตภัณฑ์ที่จะทดแทนยาสีฟันแบบครีมและเจลที่บรรจุในหลอด เพียงแต่เป็นทางเลือกให้ผู้บริโภคสำหรับการพกพาสะดวก เช่น ใช้ในระหว่างเดินทาง หรือใช้หลังทานอาหารนอกบ้าน

ผู้ถาม: ดิฉันเข้าใจแล้วค่ะ มีอีกคำถาม คือ ยาสีฟันที่ขายในบ้านเรา ส่วนใหญ่บรรจุในหลอด และใส่กล่องอีกชั้นหนึ่ง งดการใช้กล่องได้ไหมคะ
ผู้ตอบ: ยาสีฟันส่วนใหญ่บรรจุในหลอด และใส่กล่องอีกชั้นหนึ่ง

การใช้กล่องกระดาษเป็นบรรจุภัณฑ์ชั้นที่ 2 มีเหตุผลหลัก 3 ข้อ คือ

1. เพื่อให้สามารถวางซ้อนกล่องในกล่องขนส่งได้ดี ใช้ปริมาตรกล่องขนส่งได้เต็มประสิทธิภาพ ช่วยลดค่าใช้จ่ายโลจิสติกส์ได้
2. เพื่อให้วางกล่องบนชั้นวางขายในร้านต้าปลีกได้ดี ไม่โค่นล้มง่าย ใช้พื้นที่การวางขายได้อย่างมีประสิทธิภาพ ถ้าไม่มีกล่องต้องมีถาดพลาสติกหรือถาดกระดาษสำหรับวางหลอดเพื่อป้องกันหลอดล้ม วางซ้อนไม่ได้ ดังนั้นจำนวนหลอดที่วางบนชั้นวางขายน้อยกว่าการมีกล่อง
3. เพื่อให้มีพื้นที่เพียงพอต่อการพิมพ์สรรพคุณผลิตภัณฑ์ที่สื่อสารแบรนด์เชิงการตลาด และพิมพ์ข้อมูลตามกฎระเบียบด้านฉลากของ อย. ของประเทศไทย หากใช้หลอดอย่างเดียว พื้นที่ผิวนอกของหลอดมักจะไม่เพียงพอต่อการพิมพ์ หรือต้องใช้ขนาดตัวหนังสือที่เล็กมาก

ดังนั้น จึงเห็นว่าการงดใช้กล่องยาสีฟันในบ้านเราไม่น่าเหมาะสม จะก่อปัญหาด้านประสิทธิภาพของโลจิสติกส์และการวางขาย

ผู้ถาม: ถ้าเราพิจารณาในด้านสิ่งแวดล้อม การงดใช้กล่องจะช่วยลดขยะได้ใช่ไหมคะ
ผู้ตอบ: ใช่ค่ะ สามารถงดการใช้กระดาษที่ทำมาจากเยื่อไม้และการผลิตที่ใช้น้ำและพลังงานได้ หากยังจำเป็นในการใช้กล่องด้วยเหตุผลที่กล่าวข้างต้น ควรมุ่งไปที่ออกแบบกล่องให้ลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม ซี่งสามารถทำได้หลายวิธี เช่น

• ใช้กระดาษ Duplex Board ที่มีส่วนผสมของเยื่อเศษกระดาษถึง 75% ลดการใช้เยื่อบริสุทธิ์ที่ได้มาจากการตัดต้นไม้ และช่วยส่งเสริมเศรษฐกิจหมุนเวียน
• ออกแบบกล่องให้มีขนาดพอเหมาะกับขนาดหลอด ไม่ใหญ่เกินไป
• เมื่อเปิดกล่องแล้ว ไม่ทิ้งกล่องปนกับเศษอาหารหรือวัสดุอื่น ให้รวมในขยะกระดาษอื่น ๆ เพื่อนำไปรีไซเคิล

ผู้ถาม: ขอบคุณอาจารย์มากค่ะ

รายที่ 3 ถุงบรรจุบะหมี่กึ่งสำเร็จรูปละลายน้ำได้

ผู้ถาม: ผมอ่านพบใน Facebook ว่าได้มีการพัฒนาถุงบรรจุบะหมี่กึ่งสำเร็จรูปละลายน้ำ กลายเป็นซอสที่รับประทานได้ ไม่ก่อขยะ เป็นผลงานที่ดีมากในด้านบรรจุภัณฑ์รักษ์โลก จริงไหมครับ
ผู้ตอบ: น่าสนใจค่ะ รูปภาพและข้อความที่เผยแพร่ในสื่อออนไลน์มีดังนี้

ถุงบรรจุบะหมี่กึ่งสำเร็จรูปดังกล่าวทำมาจากไบโอฟิล์มที่มีส่วนผสมของแป้งมัน กลีเซอรีน และน้ำ ซึ่งเป็นวัสดุทางชีวภาพที่ละลายได้ในน้ำร้อนและรับประทานได้ ไม่เกิดขยะของถุง จึงเป็นบรรจุภัณฑ์รักษ์โลกในทางทฤษฎี
ผู้ถาม: ถ้าใช้ถุงนี้ในประเทศไทยน่าจะดี เพราะบ้านเราผลิตบะหมี่กึ่งสำเร็จรูปมากทีเดียว ต้องพิจารณาในประเด็นไหนบ้างครับ
ผู้ตอบ: ตัวอย่างรูปถุงบะหมี่กึ่งสำเร็จรูปของแบรนด์ต่าง ๆ ที่ขายในบ้านเรา ทำจากฟิล์มพลาสติกหลายชั้นที่ทำหน้าที่บรรจุภัณฑ์ได้สมบูรณ์ ดังรูป

หากใช้ถุงละลายน้ำในประเทศไทย ต้องได้รับการอนุมัติจาก อย. ในด้านความปลอดภัยในการบริโภค เพราะถุงนี้ได้ละลายในน้ำกลายเป็นอาหาร

ความเหมาะสมในการใช้ถุงบะหมี่กึ่งสำเร็จรูปในเชิงอุตสาหกรรม จำเป็นต้องพิจารณาประเด็นต่าง ๆ ได้แก่

1. คุณสมบัติในการป้องกันไอน้ำและก๊าซออกซิเจนของถุง ที่วัดในค่าของ Water Vapor Transmission Rate (WVTR) และ Oxygen Transmission rate (OTR) ซึ่งมีผลต่ออายุการเก็บของบะหมี่กึ่งสำเร็จรูป ถุงที่ใช้ในปัจจุบันทำจากฟิล์มพลาสติกหลายชั้นที่มีค่า WVTR และ OTR ในระดับต่ำ สามารถป้องกันบะหมี่กึ่งสำเร็จรูปชื้นและเหม็นหืนภายในระยะเวลา 6 เดือน ในขณะที่ถุงไบโอฟิล์มดังกล่าวมีค่า WVTR และ OTR ในระดับสูง ย่อมทำให้อายุการเก็บของบะหมี่กึ่งสำเร็จรูปสั้นลงมาก (แต่จะเป็นเวลานานเท่าใด ต้องมีการทดลองจริง) ส่งผลต่อการจัดจำหน่ายและการยอมรับของผู้บริโภค
2. ความสามารถในการพิมพ์ของฟิล์มที่ใช้ทำถุง เกี่ยวข้องกับคุณสมบัติในด้านความแกร่ง (Stiffness) และความเป็นประจุของผิวฟิล์ม ไบโอฟิล์มที่ใช้มีความเหมาะสมต่อการพิมพ์หรือไม่จำเป็นต้องมีการทดลอง หากไม่เหมาะสมจะมีผลต่อคุณภาพการพิมพ์ ซึ่งมีผลด้านการตลาดหรือทำให้ความเร็วในการพิมพ์ลดลงซึ่งมีผลต่อต้นทุนของถุง
3. ความสามารถของม้วนฟิล์มในการใช้กับเครื่องบรรจุอัตโนมัติ Form-Fill-Seal ฟิล์มพลาสติกที่ใช้ในปัจจุบันสามารถใช้กับเครื่องบรรจุอัตโนมัติได้อย่างมีประสิทธิภาพ ควบคุมการขึ้นรูปและการปิดผนึกได้ดี ได้ผลผลิตเป็นที่น่าพอใจ ไบโอฟิล์มที่ใช้มีคุณสมบัติเหมาะสมกับการใช้กับเครื่องบรรจุอัตโนมัติหรือไม่จำเป็นต้องมีการทดลองเช่นกัน หากไม่เหมาะสมจะทำให้ผลผลิตลดลงซึ่งมีผลกระทบต่อต้นทุน
4. ความพร้อมและราคาในการผลิตไบโอฟิล์มเชิงการค้า หากมีการนำมาใช้บรรจุบะหมี่กึ่งสำเร็จรูปเชิงอุตสาหกรรม ต้องพิจารณาในด้าน Demand vs Supply ได้แก่ ปริมาณที่ผลิตได้ ความสม่ำเสมอของคุณภาพ และเวลาในการจัดส่ง ราคาของไบโอฟิล์มในปัจจุบันมีราคาสูงกว่าฟิล์มที่ใช้อยู่มาก ส่งผลให้ผู้ผลิตบะหมี่กึ่งสำเร็จรูปอาจไม่ยอมรับ

สรุปคือ ถุงไบโอฟิล์มนี้แม้ว่าละลายได้ในน้ำร้อนและรับประทานได้ ไม่ก่อให้เกิดขยะของถุงก็ตาม แต่การใช้ในเชิงอุตสาหกรรมต้องพิจารณาปัจจัยทุกข้อที่เกี่ยวข้องดังกล่าว การพัฒนาถุงพลาสติกให้รักษ์โลกในเชิงการค้าควรเลือกแนวทางในการเปลี่ยนเป็นฟิล์ม Mono-Material ที่รีไซเคิลได้ โดยยังคงคุณสมบัติต่าง ๆ ที่ต้องการได้

ผู้ถาม: ขอบคุณครับ ผมได้ความรู้และข้อคิดที่มีประโยชน์มาก